Ma dwar hamsin ilu missieri kien jghajjatli biex nisma il-kitarri jdoqqu l-prejjem Maltin fuq ir-Rediffusion. Forsi kien induna li avolja kont ghadni zghir, il-hoss uniku tal-kitarri Maltin kien ser jinharaq f'mohhi u jibqa jdamdam ma tul hajti.
Niftakar lil-missieri jghidli li dawk il-hsejjes sbih kienu qed jintnisgu mil-kittarist "Indrin "Il-Pupa"" (Indri Brincat). Kien zmien meta il-bicca l-kbira tal-programmi tal-ghana fuq ir-Rediffusion kienu qed jipproducu programmi bejn nies li kienu kbr dak iz-zmien u l-lum hums ismijiet kollosali fil-qasam tal-Ghana Malti.
Ghadni niftakar lil-Effie Ciantar jew lil-Charles Arrigo u lil-Victor Aquilina jannunzjaw ghannejja leggendarji bhal Salvu Darmanin 'Ir-Rugel", Pawlu Seychel "L-ghannej", Gamri Spiteri "Amletu", Zeppi Buttiegieg "In-najs", Pawlu Degabriele "Il-Bies", Manwel Mecieqa "Is-Simmenza" fost ohrajn. Kien zmien meta ghannejja bhal Mikiel Abela "il-Bambinu" u l-ghawdxi Fredu Spiteri "ir-Revarist" bdew jifthu triqat godda fil-qasam tal-muzika poplari permezz ta makkjetti u kanzunetti umoristici.

Kullant nipprova nimmagina fejn seta johodni dan l-interess kieku komplejt hajti f'Malta, imma ma kellux ikun ghax fl-1963, hallejt kollox warajja u siefirt lejn L-Awstralja.
L-Awstralja li tlajt fija f'dawk is-snin kienet differenti hafna minn dik tal-lum. Ma kien hemm l-ebda appezzament jew tolleranza ta kulturi godda, hlief forsi jekk kienu ftit li xejn ta' origini Anglo-Sassoni. Imma bhala teenager l-interess tieghi fl-Ghana Malti issa kien waqa fi stat dormanti, waqt li l-muzika Rock hadet il-prijorita fil-hajja tieghi.
Kien zmien il-Beatles u il-Merseybeat, u liema teenager li kiber f'dawk iz-zmieniejiet, ma giex milqut minn dik l-epoka ta muzika?

Wara hamsa w'ghoxrin sena fix-xena muzikali ta Melbourne u bosta esperenjenzi utli fil-qasam tar-recording kien wasal iz-zmien biex nimxi triqat ohra. Kien f'dan iz-zmien li hassejt li wasal il-mument biex napplika dak li kont tghallimt fix-xena tal-muzika poplari u nibda nigbor recordings tax-xena tal-Ghana f'Melbourne. Il-bicca l-kbira tal-Ghana kien isir fid-djar dak iz-zmien, fl-istess hin l-Ghana kien isoffri stigma li dejjem sofra f'pajjizu. Ta min jghid li fl-Awstralja l-Ghana kien ibghati minn stigma doppja, wahda bhala forma ta muzika etnika europej f'ambjent Awstraljan u ohra fil-kommunita Maltija stess li dejjem zammet certu distanza minn dan il-generu ta muzika. Dan ikkawza lix-xena tal-Ghana tmur "semi-underground" u jekk ma jkollikx kuntatt min gewwa, rari kont issib mezz biex tgawdi saghtejn ghana.

Kienet is-sena 1985 meta bdejt ingorr il-four-track reel-to-reel recorder biex nirrikordja l-ewwel ezempji tal-Ghana f'Melbourne. Waqt li l-istorja il-lum hija twila wisq biex ninkludi hawn, kien hemm bzonn li jigi stabblit bidu biex wiehed jifhem ahjar, l-impatt li l-Ghana u l-Prejjem Maltin ghandhom fuq nies li mhux imwieldin Malta u li ma kibrux f'ambjent Malti. B'hafna ghajnuna mil-organizzaturi tal-Ghana flimkien mal-kitarristi u l-ghannejja, il-bieb infetah u min dak in-nhar inqbadt f-tellieqa kontra l-hin biex nigbor kemm nista.
Sa certu pont l-ghan tieghi irnexxili ghax gbart recordings ta ghanenjja u kitarristi li il-lum m'ghadhomx maghna u nghodd dan ix-xoghol bhala tezor li m'ghandux prezz. Id-daqq a Guzeppi Scerri "It-Toto", id-daqq ta Peppi Pulo "ta Frawla" flimkien ma l-vuci tieghu jirrakkonta fuq l-Ghana qabel u wara l-gwerra. Diskursati twal mal-Ghannej Hal-Luqi Jimmy Camilleri "Tal-Fjur" fost ohrajn. Madankollu nemmen li wasalt fix-xena 40 sena tard u hafna milli kien sar mis-snin 50 l-hawn intilef ghal dejjem.
Dan gielni nirrifletti li hemm bzonn nies ohra biex jiddokumentaw u jaghmlu ricerka fuq dak li kien ghaddj fix-xena lokali. Haga tal-ghageb l-ghajnuna giet minn nies li l-bicca l-kbira twieldu fl-Awstralja. Naturalment dawn sabuni permezz tal-Internet u talbu l-ghanjnuna tieghi fir-ricerka w-listudju taghhom, imma l-beneficcju kien miz-zewg nahhat. Min nahha tieghi, issa hassejt li hemm minn beda xoghol siewi fuq l-Ghana Malti fl-Awstralja u minn nahha taghhom setghu jutilizzaw dak li rnexxili nigbor fir-ricerka u l-gabra ta ghana, daqq u intervisti mal-Ghannejja.

Kont ukoll ixxurtjajt li l-programmi fuq ir-radju li nipprezeta hawn f'Mlbourne "Ir-Rokna Tal-Ghana Malti" laqqani mal-bicca l-kbira tal-Ghannejja Maltin li jzuru l-Awstralja. B'hekk stajt naghti popularita lil-Ghannejja li jigu jzuruna minn Malta u fl-istess hin setghu jzommuna 'nformati fuq ix-xena tal-Ghana f'Malta.

Ritratti: 1: Indri Brincat "Il-Pupa" ma shabu meta rebhu il-premju tal-prejjem fil-Buskett.

Ritratt 2: Il-Group Arnhem ta Manuel Casha fis-snin tmenin. Mix-xellug Graham Gould, Harry Richmond, Geroge Casarotta u Manuel Casha bilqieghda.

Ritratt 3: Mix-xellug Cikku Camilleri, Guzeppi Scerri "It-Toto" u Salvu Vassallo 'il-Begigga".

Ritratt 4: mix-xellug guzeppi Azzoppardi "ras il-Baghal", Leli Sultana 'Il-Moni", Mikiel Abela "IL-Bambinu", Lippu Gauci "tal-Imqabba" u Kalcidon Zammit.

Ritratt 5: Neriku Camilleri 'ta' Sponos" akkumpanjat minn uliedu Tony fuq ix-xellug u France fuq il-lemin.

Meta gejt mistieden mil-ghaqda The Maltese Historical Association (Australia) biex inkellem il-membri taghhom fuq l-Ghana Malti nhar it-tlieta is-17 ta' Gunju go c-Centru Malti, hassejt li hawn kelli apportunita biex mhux biss naghti nformazzjoni fuq il-muzika tradizzjonali Maltija, imma biex nintroduci studenti godda li ghazlu l-Ghana u L-Prejjem Maltin bhala is-suggett tat-tezi taghhom.
Il-Maltese Historical Association hija ghaqda li ffurmat f'Melbourne xi ghaxar sni ilu u li tistieden kelliema li huma f'pozzizzjonijiet responsabbli u eminenti fit-tmexxija tal-poplu Malta kemm f'Malta u fl-Awstralja. Ghal din il-prezentazzjoni stiedint lil:

1. MaryRose Grech, li tinsab fl-ahhar sena ta Bachelor of Music Degree fl-Universita ta Melbourne, li qed taghmel reicerka fuq l-Ghana Spirtu Pront u il-tibdil tieghu f'ambjent Malti/Awstraljan.
2. Lil-Kevin Bradley li huwa il-Manager of Digital Audio Preservation Resources fin-National Library of Australia. Kevin li gie minn Canberra ghal din il-lejla kien jifforma parti integrali mil-Folklife Project' li kien ghamel Dr.Barry York.
3. Lil Fredu Cachia, maghruf bhala Fredu "L-Fra" li huwa poeta/ghannej/kitarrist prim/vici president tal-Maltese Literature Group u ragel ta bosta snajja u talenti.
4. U fl-ahhar nett lil Eve Klein, mill Universita ta Macquirie go New South Wales li tkellmet fuq il-kommunitajiet tal-ghana fl-Awstralja.

Iddicidejtna li nsemmu l-progett "Maltese Ghana - A community within a community"
L-isem jirrifleti is-suggetti li hejjew il-bicca l-kbira tal-kelliema. Ta minn jghid l-maggoranza gew minn Sydney u Canberra spejjes taghhom, waqt li prezenti wkoll kien hemm Jeff Galea mil-Universita ta' Woolongong li bhalissa qed jahdem fuq projett orkestrali bhala parti Masters Degree. Jakkunpanjah kien hemm il-Professor Stephen Ingham li barra li onorana bil-prezena tieghi staqsini bosta mistoqsijiet fuq it-temi tal-Ghana.

Ftaht il-lejla billi spjegajt xi terminologija kommuni bhal Ghana, Ghannej, Prim, Prejjem, Kitarra, Kitarristi, akkumpanjament, serata etc. Ghal dawk li jbobbu l-ghana dawn huma kliem kommuni u ovvji imma ghal dawk li ma jsegwux l-ghana jew m jitkellmux bil-Malti, kien hemm bzonn li wiehed jaghti spegazzjoni.
Komplejt billi tajt ezempji ta tipi ta Ghana l-aktar maghrufin, bhal Ghana Spirtu Pront, Ghana Tal-Fatt, Ghana fil-Gholi, l-Ghana Maqsum, Ghana tal-Banju. Harist ukoll lejn id-diski tal-ghana u urajt ukoll video ta' intervista ma Indri Brincat 'il-Pupa" fil workshop tieghu go Hal-Qormi. Qsamt ukoll is-sinifikanza tal-mument wara hamsin sena nammirah.
L-ideja kienet li darba 'ssettjajt il-fundumenti pricipali, is-suggetti li jigu wara jkompli jibnu fuq is-suggett tal-lejla.
Bhala ezempji uzajt Audio, video u transparencies.

It-tieni tkellmet MaryRose Grech li tghix go Diggers Rest fit-tramuntana ta' Melbourne u li gejja minn genituri. Grech qaltilna li sakemm hi bdiet turi interess fl-Ghana, bhala parti mil-istudji akademici taghha, omma w'missiera qatt ma ddiskutaw l-Ghana fil-prezenza taghha. Darba urit interess u bdiet tistaqsihom fuq din il-muzika, sabet kull ghajnuna minn ghandhom u anki 'pproducew bosta cassette tapes li kienu mizmumu minn missiera imma qatt ma kien idoqqhom quddiemha. Dan kien punt interessanti u li hi addatat bhala parti mil-harsa lejn il-kommunita u ir-reazzjoni taghha f-ambjent li hu barra mil-element nazzjonali tieghu.
Fid-diskors taghha urit certu thassib ghal futur tal-Ghana f'din l-art u spjegat li l-interess mhux qed jizvolgi fit-tieni generazzjoni ta Maltin f'dan il-pajjiz.
Ghalkemm certu punti li qajjmet MaryRose x'atarx tefu dubji fuq l-ezzitenza tal-Ghana Malti fil-futur, komplit tassocja dan mal-problema tal-lingwa, li qed tbaghti l-istess problemi fost il-generazzjonijiet inwieldin hawn. Hija tkellmet b'konvinzjoni u twemmin fir-ricerka taghha u wiehed jistenna li permezz tal-istudji taghha tista tghin biex wiehed jifhem ahjar il-problemi li tiffaca il-lingwa u l-kultura Maltija fost il-Maltin imsiefrin.

It tielet kelliemi kien Kevin Bradley, li skopra l-Ghana u l-Prejjem meta kien jifforma parti mit-tim ta' Dr Barry York fil-"Folklife Project". B'wiccu minn quddiem Bradley qerr mal-udejenza "I fell in love with Ghana Music". Meta Dr York tallabni biex norganizzalu "Ghana Music samples" ghal dan il-progett hdimt fil-qrib ma Kevin. Morna fis-swali tal-Ghana lokali, fid-djar privati biex nitkellmu mal-kitarristi u dawk li kienu jahdmu l-kitarri tal-Ghana. Gbarna bosta tipi ta Ghana bil-kooperazzjoni tal-klabbjiet u l-organizaturi .
Imma Kevin huwa studjuz u akadmiku wkoll. Fit-Tezi li 'pprezenta bhala parti mill-Bachelor of Arts (Honours) in the school of Archeology and Anthropology, faculty of Arts, Australian National Univesity, li semmija "The Weight of Sound" tkellem fuq l-astetika, l-istatus u l-modi ta prezentazzjoni. Spjega kif ghal l-Ghannej l-ghana mhux biss mezz ta passatemp jw delizzju, izda mod kif jinzamm fis-socjeta li jghix fiha. Hares ukoll lejn ir-rwoll tal-Kitarristi u iddistingwa l-pozzizzjoni socjali taghhom fil-kommunita tal-Ghana.
Barra li tkellem fuq ix-xogholjiet li hemm mizmuma fil-Librerija Nazzjonali u kif l-istudent jista jilhaqhom u jihu l-informazzjoi migbura.
Fl-ahhar nett Kevin pprezenta numru ta katalogi lil-prezident tal-M.H.A Mrs. Francis Bonnici, u b'hekk infetah bieb iehor ta 'nformazzjoi ghal istudjuzi Maltin.

Fredu Cachia kien ir-raba kelliem. Cachia ghamel id-diskors tieghu bil-Malti u tkellem mill-esperenja hajja li ghandu u kellu bhala daqqaq u ghannej Malti. Fredu li hu maghruf bhala Fredu 'L-Fra" fost l-ghannejja, qasam maghna l-esperjenzi tieghu ta tfulitu f'Haz-Zubbug fejn flimkien ma missieru kien imur jisma ghannejja tal-klassi ta Manwel Cilia fil-hwienet ta' rahaltu.
Fredu spejga li l-ghana sofriet certu indinjitajjiet li sfortunatament waqqu stigma fuqha, imma l-lum il-gurnata hija parti mil-identita Maltija u m'ghandnix nibqu nharsu lejh bhala "delizzju tal-baxx" kif kienu jirriferu ghalih fl-imghoddi. Il-lum l-ghana jigbed l-attenzjoni ta generazzjonijiet u studjuzi godda, kif infatti sar f'dik il-lejla stess.

Fl-ahhar tkellmet Eve Klein li hija assitant Lecture fl-universita ta Macquarie u li qed tisdudja l-effett li l-Ghana ghandu fuq il-lingwa u l-kultura Maltija fl-Awstralja. Eve li gejja minn missier Ingliz u omm Maltija, qed tisduja l-muzika klassika u stqarret kif hasset il-gibda li tfittex l-eruq taghha permezz tal-istudju taghha fil-muzika tradizzjonali. Hija haga ftit rari li fit-tficcija ta l-identita taghha ghazlet l-ghana bhala l-mod ta ricerka. Hija qalet kemm zvelat nahhiet tal-karrattru Malti li sabet fil-zijiet u l-familjari taghha li bla eccezzjoni ma kienux isegwu l-ghana. Qajjemet punt interessanti meta qalet li hafna Maltin li telghu l-Awstralja fis-snin 50,60 u 70 issagrifikaw hafna affarijiet biex jghaddtaw ruhom flambjent gdid Awstraljan, imma il-kelma sagrificcji tapplika wkoll ghal uzanzi u l-kultura li ssagrifikaw biex jassimilaw fil-populazzjoni Awstraljana.
Dawn is-saggrificcji holqu problemi ta identita ghal Maltin waqt li nazzjonijiet ohra bhal Griegi u t-Taljani qatt ma cedew dak li gabu maghhom li ghandu x'jaqsam mal-identita nazzjonali taghhom.
Komplit tispjega kif l-Ghana jipprovdi mezz kif hafna Maltin li abbandunaw l-identita taghhom fil-bidu issa jsibu l-Ghana Malti bhala mezz kif jintegraw ma dak li hu Malti f'atmosfera purament Maltija.

Il-Lejla spiccat b'numru ta mistoqsijiet mill-udjenza li ghal ewwel darba harsu lejn l-ghana bhala aktar minn mezz ta Muzika u delizzju, imma wirt Malti li jiddistingwia minn nazzjonijiet ohra. Wiehed ma jistennix li dawk kollha li attendew gew ikkonvertuti u ser jibdew jattandu s-swali tal-Ghana f'qasir zmien, imma jekk il-prezentazzjoni ghollit il-apprezzament tal-wirt muzikali Malti u il-Lingwa Maltija allura wiehd ikun sodisfat li intlahaq l-ghan ta din il-lejla.

Nirringrazzja lil Prezident Mrs. Frances Bonnici u lis-segritarju Mr.Joe Borg ta xoghol siewi li qed jaghmlu permezz tal-ghaqda taghhom, The Maltese Historical Association.

Manuel Casha

24 June 2003